11 november: “Sint Maarten Mik Mak…”

“11 November is de dag, dat mijn lichtje, dat mijn lichtje, 11 november is de dag, dat mijn lichtje branden mag.” Wie kent het niet? De avond waar kinderen nog op mogen blijven en op straat mogen rondlopen wanneer het donker is geworden. Sint Maarten is een feest dat door heel Nederland in meer of mindere mate gevierd wordt door kinderen.

Ik weet nog hoe ik vroeger mijn eigen lampion op school maakte en rond etenstijd zenuwachtig begon te worden. Na het eten was het namelijk donker genoeg om de straat op te gaan met vriendjes en vriendinnetjes. Één voor één gingen we de huizen af en belden we aan. Zodra de deur dan openging, zetten wij met volle borst (of juist heel zachtjes, wanneer je niet zo goed durfde) een liedje in. We hadden daarbij een repertoire van ongeveer vier liedjes, die per huis afgewisseld werden. Na het zingen kregen we dan als beloning iets lekkers. Ten minste, dat hoopte je dan. Met een mandarijntje waren we meestal niet zo blij. Soms wist je dat mensen wel thuis waren maar bewust niet open deden; daar hadden we ook een (niet zo aardig) liedje voor 😉

Wanneer ik mijn ouders vroeg hoe Sint Maarten ontstaan is, kreeg ik als antwoord dat het vroeger een feest voor de arme kinderen was. Die mochten met Sint Maarten langs de deuren van rijke boeren en kregen dan aardappelen of ander voedzaam eten mee waar zij (een deel van) de winter mee door konden komen. Nu rijst de vraag bij mij of dit antwoord klopt. Het klink wel logisch, maar is het ook echt zo? Dat blijkt niet zo makkelijk te beantwoorden.

Wie was Sint Maarten?

De naam van het feest is waarschijnlijk afgeleid van Maarten van Tours. Dit was een Romein die leefde in Hongarije. Hij sloot zich aan bij het Romeinse leger en kwam zo in Gallië (Frankrijk) terecht. Daar zag hij, zo gezegd, bij een stadspoort een bedelaar. Hij had medelijden met deze bedelaar en gaf hem een deel van zijn mantel. Dit maakte hem tot een heilige. De bedelaar was namelijk de belichaming van Jezus. Maarten bekeerde zich daarna tot het christendom, werd later verkozen als Bisschop en stierf uiteindelijk in 397. Na zijn dood werd hij door velen vereerd, waarbij zijn populariteit een hoogtepunt kende in de Middeleeuwen. Wat Maarten van Tours met de tradities van Sint Maarten zoals we die tegenwoordig kennen te maken heeft is echter onduidelijk.

Verschillende theorieën over de oorsprong

11 November is traditioneel de dag dat alle oogst naar binnen werd gehaald en ook het vee op stal werd gezet voor de winter aanbrak. Dit werd gevierd door een gans te slachten en vuren aan te steken. Een theorie is dus dat het christendom dit gebruik heeft ingelijfd en er het feest Sint Maarten van heeft gemaakt. James Frazer (een Schotse antroposoof) stelde echter dat het een heidens vruchtbaarheidsfeest was, waarbij het heilige vuur rondgedragen werd door dorpsbewoners. Ook hij zegt dat dit feest vervolgens is ingelijfd door het christendom en zo Sint Maarten werd. Weer een andere theorie zegt dat het feest juist een christelijk feest is van oorsprong. Tijdens de mis op 11 november werd er vaak een passage uit de bijbel voorgelezen, waarin werd gesproken over het uitdragen van lampen. Deze zouden dan zichtbaar zijn voor iedereen die binnenkomt. De bevolking heeft dit principe omarmd en er een lichtjesfeest van gemaakt.

Welke theorie juist is, is nog steeds niet duidelijk. Wel zijn er overeenkomsten die duidelijk terug komen in de manier waarop Sint Maarten nu nog gevierd word. Het is een feest, waarbij lichten/vuren een rol spelen en er is eten. Sint Maarten is volgens wetenschappers vooral een bedelfeest, waarbij armen langs de deuren gingen om wat extra’s te krijgen om de winter door te komen. Later in de twintigste eeuw werd het feest ook omarmd door rijken, die vonden dat deze traditie behouden moest blijven. Wist je trouwens dat kinderen hun lichtjes vroeger meedroegen in uitgeholde suikerbieten? Nu maken de meeste kinderen hun lampionnen op school van papier.

Verspreiding van Sint Maarten

Niet overal wordt Sint Maarten gevierd. Het feest is daarbij ook onderworpen aan een golfbeweging van populariteit. Eind jaren ’90 is onderzoek gedaan naar de populariteit van het feest in verschillende provincies. Daaruit bleek dat het feest vooral veel in Limburg, Groningen en Noord-Holland gevierd werd. Ook groeide de populariteit van het feest in Friesland, Drenthe en Noord-Brabant. Maar niet alleen in Nederland wordt Sint Maarten gevierd. Ook in België, Duitsland, Noord-Frankrijk, Oostenrijk en Hongarije komt de viering van Sint Maarten voor. De tradities die hierbij horen verschillen echter per land en regio.

Gaan jullie 11 november ook langs de deuren met lichtjes en wil je weten welke liedjes leuk zijn? Of wil je weten of er nog andere activiteiten zijn op de avond van Sint Maarten? ZEPservice houdt je op de hoogte!